
Trong giải quyết tranh chấp dân sự, thời hiệu là vấn đề có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Pháp luật quy định một số trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện nhằm bảo vệ những quyền dân sự có tính chất đặc thù. Việc nhận diện đúng nhóm tranh chấp này giúp đương sự lựa chọn phương án pháp lý phù hợp, đồng thời hạn chế nhầm lẫn giữa không áp dụng thời hiệu với thời gian không tính vào thời hiệu.

Trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện
Theo Điều 155 Bộ luật Dân sự 2015, có 4 nhóm trường hợp cơ bản không áp dụng thời hiệu khởi kiện, gồm yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản; yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác; tranh chấp quyền sử dụng đất theo pháp luật đất đai và trường hợp khác được luật quy định. Để xác định chính xác một vụ việc có thuộc phạm vi này hay không, cần xem xét bản chất quyền đang được yêu cầu bảo vệ thay vì chỉ dựa vào tên gọi của tranh chấp.
Yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân
Nhóm đầu tiên thuộc trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện là yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản. Đây là những quyền gắn liền với mỗi cá nhân và về nguyên tắc không thể chuyển giao cho người khác, trừ trường hợp luật có quy định riêng.
Chẳng hạn, khi danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc những quyền nhân thân khác thuộc phạm vi được pháp luật bảo vệ bị xâm phạm, chủ thể có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền bảo vệ mà không bị ràng buộc bởi thời hiệu theo Điều 155 nếu đó là quyền nhân thân không gắn với tài sản.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân và các yêu cầu tài sản phát sinh kèm theo. Mỗi yêu cầu có thể có căn cứ pháp lý khác nhau, vì vậy không nên mặc nhiên cho rằng toàn bộ nội dung vụ án đều không chịu giới hạn về thời hiệu.
Yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu tài sản
Yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu cũng là trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện, trừ khi Bộ luật Dân sự hoặc luật liên quan có quy định khác. Quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản theo quy định pháp luật.
Trong thực tế, tranh chấp có thể phát sinh khi tài sản của chủ sở hữu bị người khác chiếm giữ, quản lý hoặc có hành vi cản trở việc thực hiện quyền sở hữu. Khi đó, điều quan trọng là phải xác định bản chất yêu cầu khởi kiện có thực sự nhằm bảo vệ quyền sở hữu hay xuất phát từ một quan hệ pháp luật khác.

Đây cũng là lý do người có tranh chấp hợp đồng nên phân biệt yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu với yêu cầu tuyên giao dịch vô hiệu. Chẳng hạn, vấn đề thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng giả cách cần được đánh giá dựa trên bản chất giao dịch, căn cứ vô hiệu và yêu cầu cụ thể của người khởi kiện, thay vì áp dụng máy móc quy định về bảo vệ quyền sở hữu.
Tranh chấp về quyền sử dụng đất
Điều 155 Bộ luật Dân sự 2015 cũng xác định tranh chấp về quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật đất đai thuộc nhóm không áp dụng thời hiệu. Đây là quy định đặc biệt quan trọng bởi tranh chấp đất đai trên thực tế có thể phát sinh sau thời gian sử dụng rất dài.
Ví dụ, hai bên tranh chấp ai là người có quyền sử dụng hợp pháp đối với một thửa đất thì việc thời gian đã kéo dài nhiều năm không đồng nghĩa yêu cầu giải quyết đương nhiên mất quyền được xem xét vì hết thời hiệu. Tuy vậy, người khởi kiện vẫn cần chứng minh nguồn gốc đất, quá trình quản lý, sử dụng và các căn cứ xác lập quyền.
Đặc biệt, không phải vụ án nào có đối tượng liên quan đến đất cũng mặc nhiên là trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Một vụ việc liên quan đến hợp đồng chuyển nhượng, thừa kế hoặc nghĩa vụ tài sản có đối tượng là quyền sử dụng đất có thể đặt ra những quy định riêng về thời hiệu. Vì vậy, cần xác định đúng quan hệ tranh chấp trước khi kết luận.
Các trường hợp khác theo luật
Khoản 4 Điều 155 tạo cơ sở để các văn bản luật khác quy định thêm những trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Vì vậy, khi nghiên cứu hồ sơ, không nên chỉ dừng lại ở Bộ luật Dân sự mà cần đối chiếu với pháp luật chuyên ngành có liên quan. Trong các vụ việc phức tạp, việc tham khảo ý kiến của đơn vị chuyên môn như Luật sư 11 có thể giúp đương sự xác định đúng quan hệ pháp luật, yêu cầu cần đưa ra và quy định về thời hiệu tương ứng trước khi tiến hành thủ tục tố tụng.
Lưu ý khi xác định thời hiệu khởi kiện
Việc một tranh chấp kéo dài nhiều năm không đủ để kết luận đã hết thời hiệu, cũng không có nghĩa vụ việc chắc chắn thuộc nhóm được miễn áp dụng. Cần đối chiếu đồng thời quy định chung, luật chuyên ngành và bản chất của từng yêu cầu.
Phân biệt các quy định về thời hiệu
Trước hết, trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện cần được phân biệt với “thời gian không tính vào thời hiệu”. Với nhóm không áp dụng, quyền khởi kiện không bị giới hạn bởi thời hạn theo quy định tương ứng. Trong khi đó, Điều 156 Bộ luật Dân sự quy định một số khoảng thời gian không được cộng vào thời hiệu, chẳng hạn thời gian xảy ra sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan khiến chủ thể không thể thực hiện quyền khởi kiện.
Ngoài ra, pháp luật còn quy định trường hợp bắt đầu lại thời hiệu. Theo Điều 157, thời hiệu có thể bắt đầu lại khi bên có nghĩa vụ thừa nhận nghĩa vụ, thực hiện một phần nghĩa vụ hoặc các bên tự hòa giải với nhau. Thời hiệu mới được tính từ ngày tiếp theo sau sự kiện làm phát sinh việc bắt đầu lại.

Tóm lại, Điều 155 Bộ luật Dân sự 2015 xác định 4 nhóm chính không chịu giới hạn thời hiệu, nổi bật là yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản, bảo vệ quyền sở hữu và tranh chấp quyền sử dụng đất. Khi giải quyết vụ việc, cần xác định đúng bản chất quan hệ tranh chấp và đối chiếu luật chuyên ngành để tránh áp dụng sai thời hiệu, từ đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp một cách hiệu quả.
Xem thêm: Bảo vệ quyền sở hữu tài sản bị xâm phạm bằng cách nào







Để lại một phản hồi